Khu vực cao nguyên của tỉnh Lâm Đồng có sự phân hoá khí hậu rõ rệt giữa mùa mưa và mùa khô. Giai đoạn tháng 11-12 âm lịch là thời kỳ mùa khô, thời tiết có đặc điểm ban ngày nắng, ít mây, nhiệt độ tăng; ban đêm và sáng sớm nhiệt độ giảm đáng kể. Do đặc điểm địa hình cao, không khí khô và ít mây, quá trình bức xạ nhiệt vào ban đêm diễn ra mạnh, khiến nhiệt độ giảm sâu, đặc biệt tại các khu vực cao nguyên, vùng núi và thung lũng. Chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm có thể đạt khoảng 08-12°C, thậm chí cao hơn trong một số thời điểm. Nhiệt độ không khí biến động cũng làm nhiệt độ nước thay đổi theo. Động vật thủy sản là nhóm động vật biến nhiệt, nhiệt độ cơ thể thay đổi theo nhiệt độ môi trường. Vì vậy, khi nhiệt độ nước biến động lớn giữa ngày và đêm, các hoạt động sinh lý, trao đổi chất, tiêu hóa, sinh trưởng và khả năng miễn dịch của vật nuôi đều bị ảnh hưởng.
Những năm gần đây, nghề nuôi trồng thủy sản của tỉnh phát triển theo hướng ổn định về diện tích, gia tăng năng suất và sản lượng, góp phần quan trọng trong việc giải quyết công ăn việc làm, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống cho người dân. Vì vậy, việc bảo vệ sức khỏe thủy sản nuôi khi thời tiết thay đổi cực đoan có ý nghĩa hết sức quan trọng.
Ảnh hưởng của biến động nhiệt độ ngày và đêm đến thuỷ sản nuôi
Gây sốc nhiệt: Khi nhiệt độ nước thay đổi liên tục giữa ngày và đêm, động vật thủy sản phải điều chỉnh các hoạt động sinh lý để thích nghi với môi trường. Nếu sự biến động diễn ra thường xuyên, đặc biệt khi nhiệt độ giảm sâu vào ban đêm, thủy sản dễ bị sốc nhiệt, giảm khả năng thích nghi, ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng chống chịu với các yếu tố bất lợi khác. Các đối tượng như cá giống, cá mới thả, cá rô phi, cá điêu hồng, cá chim trắng, ếch và tôm càng xanh cần được chú ý vì khả năng chịu lạnh của chúng tương đối hạn chế.
Giảm khả năng trao đổi chất: Nhiệt độ nước ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động trao đổi chất và hệ tiêu hóa của động vật thủy sản. Khi nhiệt độ nước giảm, hoạt động trao đổi chất chậm lại, thủy sản giảm vận động, giảm bắt mồi, quá trình tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng bị ảnh hưởng. Nếu người nuôi vẫn duy trì lượng thức ăn như những ngày thời tiết bình thường sẽ dẫn đến thức ăn dư thừa, gây ô nhiễm môi trường nước, phát sinh khí độc và tạo điều kiện cho mầm bệnh phát triển. Hậu quả là thủy sản chậm lớn, kéo dài thời gian nuôi và làm tăng chi phí sản xuất.
Suy giảm sức đề kháng: Biến động nhiệt độ lớn, đặc biệt khi nhiệt độ nước giảm thấp kéo dài, có thể làm suy giảm hoạt động miễn dịch của động vật thủy sản. Khi sức đề kháng giảm, thủy sản dễ bị các tác nhân gây bệnh như vi khuẩn, nấm và ký sinh trùng tấn công. Đặc biệt, khi nhiệt độ nước giảm, cá thường giảm vận động và tập trung xuống tầng đáy ao. Đây cũng là nơi dễ tích tụ chất hữu cơ, khí độc, vi khuẩn và nấm gây bệnh. Vì vậy, nếu đáy ao ô nhiễm, nguy cơ phát sinh dịch bệnh càng tăng.
Giảm tốc độ sinh trưởng: Khi thủy sản thường xuyên chịu tác động của nhiệt độ bất lợi, khả năng bắt mồi và chuyển hóa thức ăn giảm, một phần năng lượng phải sử dụng để duy trì các hoạt động sinh lý và thích nghi với môi trường. Điều này dẫn đến tốc độ tăng trưởng chậm, hệ số chuyển đổi thức ăn có thể tăng, thời gian nuôi kéo dài và kích cỡ thương phẩm không đồng đều. Nếu tình trạng kéo dài, tỷ lệ hao hụt tăng, chi phí thức ăn, chăm sóc và phòng trị bệnh tăng, làm giảm hiệu quả kinh tế của người nuôi.

Ảnh minh họa
Các biện pháp hạn chế rủi ro
Ổn định nhiệt độ nước: Duy trì mực nước ao phù hợp, đối với ao nuôi cá qua mùa lạnh nên duy trì độ sâu khoảng 1,5-2 m trở lên. Không để mực nước ao quá thấp vì khả năng giữ nhiệt kém, nhiệt độ nước dễ biến động theo nhiệt độ không khí. Trồng cây chắn gió xung quanh ao hoặc sử dụng lưới chắn gió tại khu vực đón gió lạnh. Đối với ao nhỏ, bể nuôi có thể làm khung và che phủ nilon để hạn chế gió lạnh, giảm thất thoát nhiệt. Có thể sử dụng bèo tây hoặc cây thủy sinh che chắn một phần mặt ao về phía đón gió, nhưng không che phủ quá nhiều gây hạn chế trao đổi oxy.
Điều chỉnh chế độ cho ăn: Người nuôi cần chú ý biến động của thời tiết để điều chỉnh chế độ ăn. Cho ăn khi nhiệt độ nước ổn định và thích hợp với thuỷ sản nuôi. Khi trời nắng nóng, khuyến cáo người nuôi cho ăn vào 02 thời điểm sau: Buổi sáng khoảng 8h00 sáng và buổi chiều khoảng 16h00 chiều. Khi thời thiết âm u, nhiệt độ xuống thấp, gió mạnh, người nuôi cần giảm số lần cho ăn xuống 01 lần/ngày, khung giờ khuyến cáo là từ 11h00 trưa đến 14h00 chiều. Người nuôi cần lưu ý khi thời tiết thay đổi cần giảm lượng thức ăn từ 30 - 40% khẩu phần ăn hàng ngày. Đối với những ngày nhiệt độ biến động mạnh có thể không cho ăn vì những ngày này cá sẽ kém ăn làm dư thừa thức ăn, gây ô nhiễm môi trường nuôi và lãng phí thức ăn.
Tăng cường sức đề kháng: Sử dụng thức ăn đảm bảo chất lượng, đầy đủ protein, vitamin và khoáng chất. Bổ sung Vitamin C, vitamin tổng hợp và khoáng chất phù hợp nhằm hỗ trợ tăng sức đề kháng, giảm stress do biến động môi trường. Theo dõi khả năng bắt mồi và tình trạng sức khỏe để điều chỉnh khẩu phần ăn phù hợp. Việc bổ sung các sản phẩm dinh dưỡng cần thực hiện theo hướng dẫn của nhà sản xuất, tránh lạm dụng hoặc sử dụng không đúng liều lượng.
Quản lý chất lượng nước: Thường xuyên kiểm tra, vệ sinh ao nuôi, thu gom thức ăn thừa và chất thải hữu cơ. Sử dụng chế phẩm sinh học phù hợp để hỗ trợ phân hủy chất hữu cơ, cải thiện môi trường nước. Duy trì oxy hòa tan ở mức phù hợp, tăng cường sục khí khi cần thiết. Kiểm soát pH, NH3, H2S và các yếu tố môi trường khác. Hạn chế thay nước đột ngột khi nhiệt độ nước giữa nguồn cấp và ao nuôi chênh lệch lớn. Hạn chế kéo lưới, đánh bắt, vận chuyển thủy sản khi thời tiết lạnh hoặc nhiệt độ nước biến động mạnh để tránh gây xây xát, stress.
Thả giống và thu hoạch: Lựa chọn các đối tượng nuôi và thời điểm thả giống phù hợp với điều kiện thời tiết và nhiệt độ nước tại thuỷ vực nuôi. Hạn chế thả giống vào những ngày nhiệt độ biến động mạnh, thời tiết lạnh kéo dài. Chủ động thu hoạch đối với thủy sản đã đạt kích cỡ thương phẩm trước khi thời tiết chuyển biến bất lợi, nhằm hạn chế rủi ro và thiệt hại kinh tế.
Biến động nhiệt độ ngày và đêm lớn trong giai đoạn tháng 11-12 âm lịch là yếu tố bất lợi, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, khả năng sinh trưởng và hiệu quả sản xuất thủy sản nuôi tại khu vực cao nguyên của tỉnh Lâm Đồng. Để hạn chế thiệt hại, người nuôi cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sẽ góp phần giảm thiểu rủi ro, hạn chế thiệt hại và nâng cao hiệu quả, tính bền vững của hoạt động nuôi trồng thủy sản trên địa bàn tỉnh.
Vũ Thanh Cao - Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lâm Đồng