Tây Nguyên đang bước vào giai đoạn chuyển giao giữa mùa mưa và mùa khô. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, nắng nóng kéo dài cùng ẩm độ giảm sâu, việc quản lý cỏ dại và che phủ gốc ở các vùng canh tác chủ lực như Lâm Đồng đang trở thành bài toán sinh thái cấp thiết.
Dữ liệu thực tế và bức tranh thách thức
Khu vực Tây Nguyên nói chung và phía Tây tỉnh Lâm Đồng nói riêng mang đặc trưng khí hậu nhiệt đới gió mùa với 6 tháng mùa mưa và 6 tháng mùa khô. Toàn khu vực hiện ghi nhận quy mô sản xuất nông nghiệp rất lớn với trên 01 triệu ha đất sản xuất nông nghiệp, trong đó cà phê khoảng 328.000 ha; hồ tiêu khoảng 37.000 ha; sầu riêng khoảng 45.000 ha,…
Mặc dù mùa khô kéo dài, nhiệt độ ngày càng tăng cao do biến đổi khí hậu, nhiều hộ nông dân vẫn giữ thói quen canh tác truyền thống: Ít quan tâm đến việc tủ gốc giữ ẩm hoặc lạm dụng thuốc trừ cỏ hóa học ngay trong giai đoạn thu hoạch.
Thực tế tại xã Quảng Sơn, hộ ông K’Bang có 04 ha canh tác, gồm 02 ha hồ tiêu kinh doanh và 02 ha cà phê. Do thiếu lao động, gia đình lựa chọn phun thuốc trừ cỏ để làm sạch vườn. Trong khi đó, tại xã Quảng Khê, anh Y Nhi canh tác 02 ha cà phê và lựa chọn chọn phương án phát cỏ định kỳ, giữ lại thảm thực vật. Kết quả thực tế cho thấy, đất đai duy trì độ ẩm tốt, khả năng thoát nước mùa mưa cao, vi sinh vật đất phát triển mạnh và pH đất luôn ở mức ổn định.
Lạm dụng thuốc trừ cỏ hóa học, dọn sạch thảm thực vật che phủ sẽ khiến đất bị phơi trần dưới nắng gắt mùa khô. Đất nhanh chóng bị thoái hóa, chai cứng, bốc hơi nước nhanh, gây ức chế sinh trưởng và giảm tuổi thọ cây trồng.
Hệ thống giải pháp kỹ thuật canh tác thân thiện với môi trường
Để thích ứng với biến đổi khí hậu, việc chuyển đổi tư duy từ phun thuốc diệt cỏ sang "quản lý thảm thực vật che phủ" trong giai đoạn cuối mùa mưa là giải pháp tối ưu hàng đầu.
Dừng phun thuốc trừ cỏ hóa học – Giữ lại thảm thực vật cho đất: Tuyệt đối không sử dụng thuốc trừ cỏ hóa học (đặc biệt trong giai đoạn thu hoạch) để tránh làm đứt rễ tơ, suy giảm vi sinh vật có lợi và gây tồn dư hóa chất trên nông sản.
Chuyển sang quản lý bằng cơ giới hóa: Sử dụng máy cắt để kiểm soát cỏ dại, với kỹ thuật cắt tạo chừa chân: Khi cắt cỏ, luôn chừa lại chân cỏ cao từ 5 – 10 cm. Không cắt sát mặt đất hay cuốc sạch gốc để rễ cỏ tiếp tục bám đất, giữ cấu trúc xốp.
Quản lý cỏ dại
Dưới tán cây (bán kính tán): Làm sạch cỏ nhẹ nhàng bằng tay hoặc phát sát để tránh cạnh tranh dinh dưỡng trực tiếp với hệ rễ chính; Giữa các hàng cây: Duy trì thảm cỏ xanh, lớp phủ này giúp hạ nhiệt độ mặt đất từ 3 – 5°C trong mùa khô, hạn chế rửa trôi đất trong mùa mưa và cân bằng pH tự nhiên.
Quản lý cỏ dại trên vườn sầu riêng
Tủ gốc bằng xác thực vật: Tận dụng chính lượng cỏ vừa phát, kết hợp với vỏ cà phê, rơm rạ hoặc cành lá khô để che phủ quanh gốc cây. Lưu ý kỹ thuật: Tủ dày 7 – 10 cm, cách gốc chính 10 – 15 cm nhằm ngăn ngừa nấm bệnh tấn công cổ rễ nhưng vẫn đảm bảo giữ ẩm tối đa cho hệ rễ tơ hoạt động suốt 6 tháng mùa khô.
Chủ động gieo trồng thảm thực vật có lợi: Khuyến khích nhân rộng các loại cây che phủ thân mềm, rễ nông, cải tạo đất tốt và không cạnh tranh dinh dưỡng mạnh như: Cỏ đậu, muồng hoa vàng, cây họ đậu, cỏ xuyến chi... Nhổ bỏ hoặc khống chế các loài cỏ cọc rễ sâu, khó kiểm soát như cỏ tranh, cỏ gấu ở phạm vi sát gốc cây trồng.
Bài toán nhân công và hướng giải quyết kinh tế
Thực tế từ hộ ông K’Bang cho thấy, thiếu lao động là nguyên nhân chính khiến nông dân tìm đến thuốc trừ cỏ. Để khắc phục:
Ứng dụng cơ giới hóa: Việc đầu tư máy cắt cỏ công suất phù hợp giúp tăng năng suất lao động gấp 3 - 5 lần so với làm thủ công.
Liên kết nhóm hộ/Đổi công: Thành lập các tổ hợp tác sản xuất để đổi công cắt cỏ xoay vòng trong đợt thu hoạch.
Chuyển dịch chi phí: Chuyển toàn bộ ngân sách trước đây dùng để mua thuốc hóa học và công phun xịt sang chi phí thuê dịch vụ cắt cỏ chuyên nghiệp.
Kế hoạch Tuyên truyền vận động
Nâng cao nhận thức: Trung tâm Khuyến nông sẽ tiếp tục tổ chức tập huấn, tham quan, hội thảo đầu bờ, tham quan trực tiếp mô hình hiệu quả; tuyên truyền trên các cổng/trang thông tin điện tử để nông dân thấy rõ lợi ích kinh tế và môi trường của việc giữ thảm cỏ.
Gắn liền với chứng nhận bền vững: Đưa tiêu chí "Không sử dụng thuốc trừ cỏ" vào quy trình sản xuất theo các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, Rainforest Alliance hay 4C cho các vùng chuyên canh cây trồng tại địa phương.
Như vậy, trong điều kiện biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng gay gắt (với 6 tháng mùa khô kéo dài, nhiệt độ tăng cao và ẩm độ suy giảm), thói quen lạm dụng thuốc trừ cỏ hóa học để dọn sạch vườn cây đang là nguyên nhân hàng đầu làm đất suy thoái, bốc hơi nước nhanh và suy giảm tuổi thọ của các loại cây kinh tế chủ lực như cà phê, hồ tiêu, sầu riêng... Việc giữ lại thảm thực vật che phủ mang lại lợi ích kép: Hạ nhiệt độ mặt đất, giữ ẩm tối ưu trong mùa khô, cải thiện độ tơi xốp, bảo vệ vi sinh vật có lợi và ổn định pH đất. Như vậy, việc thay đổi một thói quen nhỏ trong quản lý cỏ dại hôm nay chính là bước đi quyết định để bảo vệ sức khỏe lòng đất và đảm bảo giá trị kinh tế lâu dài cho ngành nông nghiệp sản xuất nông sản xuất khẩu của địa phương.
Nguyễn Thị Thảo - Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lâm Đồng