Gần hai mươi năm trước, chị Nguyễn Thị Thùy Dung đưa hai con đến Quảng Trực, bắt đầu cuộc sống nơi vùng biên bằng những ngày cuốc đất thuê, bán bánh chưng, xôi và mượn đất trồng mì, trồng khoai. Hôm nay, chị là Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX Nông nghiệp Dịch vụ Long Việt, cùng nông dân xây dựng vùng nguyên liệu mắc ca, chế biến và tìm đầu ra cho sản phẩm. Giữa hai điểm tưởng như rất xa ấy là 3 ha đất mua khi trong tay chỉ có 7 triệu đồng, 120 cây mắc ca được hỗ trợ cho hộ nghèo và một cách làm: “Chưa được thì tìm nguyên nhân, chưa biết thì học thêm”.
Chị Nguyễn Thị Thùy Dung trao đổi kỹ thuật với thành viên HTX tại vùng trồng mắc ca ở Quảng Trực
Bắt đầu lại từ 3 ha đất
Chị Nguyễn Thị Thùy Dung sinh năm 1980 tại Hà Tĩnh. Năm 1993, chị theo gia đình vào Đắk Lắk lập nghiệp. Đến năm 2006, sau đổ vỡ hôn nhân, chị đưa hai con đến Quảng Trực, vùng đất chị từng biết đến trong một lần thăm người anh trai công tác tại đây.
Những ngày đầu, cuộc sống của ba mẹ con chủ yếu dựa vào công việc làm thuê. Ai thuê việc gì chị làm việc đó, từ cuốc đất, làm cỏ đến những công việc theo mùa vụ. Buổi sáng, chị làm bánh chưng, nấu xôi mang bán để có thêm thu nhập. Thấy hoàn cảnh khó khăn, bà con địa phương, trong đó có nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số, cho chị mượn đất trồng mì, trồng khoai và chia sẻ kinh nghiệm sản xuất.
Làm thuê giúp chị có tiền trang trải trước mắt, nhưng chị hiểu rằng nếu chỉ dựa vào những công việc theo mùa vụ thì cuộc sống của ba mẹ con khó có thể thay đổi. Năm 2008, sau hai năm chắt chiu dành dụm, chị quyết định mua khoảng 3 ha đất với giá 30 triệu đồng, dù khi ấy trong tay chỉ có khoảng 7 triệu đồng. Số còn thiếu được thỏa thuận trả dần trong ba năm.
Trên mảnh đất vừa có được, chị trồng mì với hy vọng tạo nguồn thu ổn định hơn, nhưng hiệu quả không như mong đợi. Có đất rồi, trồng cây gì và làm thế nào để sống được từ diện tích ấy lại trở thành bài toán chị phải tiếp tục tìm lời giải.
120 cây mắc ca và những lần phải học lại cách làm
Năm 2012, thông qua chương trình hỗ trợ sản xuất dành cho hộ nghèo, gia đình chị Dung được hỗ trợ 120 cây mắc ca giống. Thời điểm đó, mắc ca còn khá mới tại địa phương, kinh nghiệm và kỹ thuật chăm sóc chưa phổ biến, trong khi cây cần một thời gian dài mới cho thu hoạch. Có cây sinh trưởng chậm, phát triển không đạt yêu cầu, đã có lúc chị tính đến chuyện chuyển sang cây trồng khác.
Nhưng trước khi bỏ cây, chị muốn biết vì sao mình trồng chưa được. Năm 2015, chị tìm đến Lâm Hà để học hỏi kinh nghiệm trồng, chăm sóc mắc ca. Năm 2017, chị tiếp tục đến Krông Năng học kỹ thuật và chế biến. Những gì học được, chị mang về áp dụng trên vườn nhà, chỗ nào chưa phù hợp lại tiếp tục quan sát, điều chỉnh.
Đến năm 2018, những cây mắc ca đầu tiên bắt đầu cho thu bói, năng suất khoảng 5-10 kg quả tươi/cây. Kết quả ấy chưa lớn, nhưng với chị Dung lại có ý nghĩa đặc biệt: Sau sáu năm kiên trì với một cây trồng còn mới, chị đã có câu trả lời rằng mắc ca có thể cho thu hoạch trên chính mảnh đất của gia đình.
Từ 120 cây ban đầu, đến nay còn 80 cây sinh trưởng, cho năng suất và chất lượng tốt, năng suất bình quân khoảng 80 kg quả tươi/cây, những cây tốt có thể đạt 100 kg/cây. Khoảng 40 cây còn lại có năng suất, chất lượng thấp hơn. Qua nhiều năm trực tiếp theo dõi, chị nhận thấy giống OC và A38 cho năng suất, chất lượng tương đối ổn định, chất lượng hạt đáp ứng yêu cầu; giống QN có khả năng cho năng suất cao nhưng mức độ sâu bệnh nhiều hơn, đòi hỏi chăm sóc và quản lý vườn chặt chẽ hơn.
Quan trọng hơn, 120 cây mắc ca ban đầu không dừng lại ở một chương trình hỗ trợ hộ nghèo. Từ kết quả thực tế của vườn cây, chị Dung tiếp tục đầu tư, nhân rộng. Đến nay, gia đình đã phát triển khoảng 1.000 cây mắc ca, trong đó có 300 cây đang cho thu hoạch và khoảng 700 cây bắt đầu bước vào giai đoạn thu bói. Mắc ca từng bước trở thành một trong những cây trồng tạo sinh kế, góp phần giúp gia đình chị thoát nghèo, ổn định cuộc sống và có điều kiện tiếp tục đầu tư sản xuất. Từ kết quả trên chính khu vườn của mình, chị Dung bắt đầu nghĩ xa hơn: Thay vì chỉ phát triển kinh tế gia đình, cần liên kết với những hộ trồng mắc ca trong vùng để cùng sản xuất và tìm đầu ra cho sản phẩm.
Không chỉ trồng được, mà phải làm ra sản phẩm bán được
Khi tìm hiểu sâu hơn về chế biến, chị Dung nhận ra thu được quả mới chỉ là một phần của quá trình sản xuất. Chất lượng sản phẩm còn phụ thuộc vào thời điểm thu hoạch, chất lượng nguyên liệu, sơ chế, bảo quản và yêu cầu của thị trường.
Trực tiếp làm chế biến giúp chị thay đổi cách tính toán. Thay vì làm ra sản phẩm rồi mới tìm người mua, chị tìm hiểu thị trường cần loại hạt như thế nào, yêu cầu chất lượng ra sao để điều chỉnh từ ngoài vườn. Từ chỗ tìm cách trồng cho cây tốt, chị bắt đầu tính đến cả chặng đường của hạt mắc ca sau khi rời khỏi vườn.
Khi một hộ làm tốt vẫn chưa đủ
Khi đã tính đến thị trường, chị Dung nhận ra một hộ làm tốt vẫn chưa đủ. Sản xuất trong vùng còn nhỏ lẻ, mỗi hộ có cách chăm sóc, thời điểm thu hoạch và xử lý sản phẩm khác nhau nên khó tạo được nguồn nguyên liệu đồng đều để kết nối tiêu thụ lâu dài. Nhiều hộ quanh chị có đất, có sức lao động nhưng thiếu vốn, ít cơ hội tiếp cận kỹ thuật và chủ yếu tự sản xuất, tự tìm người mua.
Từ những khó khăn mình từng trải qua và kinh nghiệm tích lũy trong quá trình trồng, chế biến mắc ca, chị Dung bắt đầu nghĩ đến việc liên kết các hộ thay vì mỗi nhà tự làm. Năm 2019, chị cùng một số hộ dân địa phương thành lập HTX Nông nghiệp Dịch vụ Long Việt. HTX từng bước hỗ trợ thành viên tiếp cận kỹ thuật, đầu vào sản xuất, thông tin thị trường và kết nối với đơn vị thu mua.
Đến nay, HTX có 44 thành viên chính thức, 26 thành viên liên kết, phối hợp xây dựng khoảng 100 ha vùng nguyên liệu mắc ca theo hướng VietGAP. Cùng với tổ chức sản xuất và kết nối tiêu thụ, HTX chú trọng nâng cao kiến thức, kỹ thuật cho thành viên. Riêng năm 2026, HTX tổ chức 4 lớp tập huấn với 156 lượt người tham gia; phối hợp với các cơ quan, đơn vị tổ chức thêm 9 lớp và cử 27 thành viên tham gia các khóa đào tạo, tập huấn khác.
Sự thay đổi không chỉ nằm ở quy mô liên kết mà còn thể hiện trong sản xuất và đời sống của các thành viên. Trước đây, nhiều hộ chủ yếu canh tác cà phê với năng suất khoảng 2 tấn/ha. Khi tham gia HTX, người dân được hỗ trợ đầu vào, hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc cà phê, đồng thời từng bước trồng xen mắc ca để tạo thêm nguồn thu trên cùng diện tích. HTX cũng kết nối thu mua, tiêu thụ sản phẩm. Theo số liệu HTX cung cấp, thu nhập của các hộ sau khi tham gia liên kết và tổ chức lại sản xuất tăng khoảng gấp hai lần so với trước.
Trong số đó có gia đình chị Thị Nhiên, một hộ đồng bào dân tộc thiểu số từng thuộc diện hộ nghèo tại địa phương. Sau khi tham gia HTX, có thêm điều kiện sản xuất và nguồn thu nhập, gia đình chị đã thoát nghèo hơn ba năm nay, kinh tế từng bước ổn định. Từ một trường hợp cụ thể, hiệu quả của liên kết không chỉ được nhìn thấy qua diện tích vùng nguyên liệu hay sản lượng, mà còn thể hiện ở khả năng tạo sinh kế cho những hộ còn khó khăn.
Đầu ra cho mắc ca cũng từng bước được hình thành. Năm 2026, HTX thu mua mắc ca tươi với giá khoảng 60.000 - 80.000 đồng/kg tùy thời điểm, cao hơn giá thu mua bên ngoài khoảng 5.000 đồng/kg. HTX đã ký hợp đồng cung ứng sản phẩm với Công ty Cổ phần Kinh doanh Chế biến Nông sản Bảo Minh, giá trị 300 triệu đồng/năm.
Cùng với việc mở rộng vùng nguyên liệu, các hoạt động thu mua, chế biến và dịch vụ của HTX hiện tạo việc làm cho 22 lao động tại địa phương, gồm 10 thành viên HTX và 12 lao động thuê ngoài. Trong số này có 15 lao động là người dân tộc thiểu số. Tùy vị trí và tính chất công việc, thu nhập của người lao động dao động khoảng 8–18 triệu đồng/người/tháng; 5 lao động được đóng bảo hiểm xã hội. Với một số thành viên, công việc thường xuyên tại HTX còn tạo thêm nguồn thu ổn định để gia đình cải thiện cuộc sống.
Nếu những năm đầu đến Quảng Trực, chị Dung từng phải cuốc đất, làm cỏ thuê để có tiền nuôi hai con, thì gần hai mươi năm sau, chính trên vùng đất ấy, hoạt động sản xuất mà chị cùng các thành viên HTX gây dựng đang tạo việc làm và nguồn thu nhập cho những lao động khác.
Từng bước nâng giá trị hạt mắc ca
Khi vùng nguyên liệu và đầu ra từng bước được hình thành, chị Dung cùng các thành viên HTX tiếp tục tính đến việc nâng giá trị hạt mắc ca thay vì chỉ dừng ở bán quả tươi. Bình quân mỗi năm, HTX thu mua khoảng 120-150 tấn mắc ca tươi, tổ chức sơ chế, chế biến và cung ứng ra thị trường khoảng 30 tấn sản phẩm.
Sơ chế mắc ca tại HTX Nông nghiệp Dịch vụ Long Việt nhằm từng bước nâng giá trị sản phẩm.
Từ nguồn nguyên liệu tại địa phương, HTX từng bước đầu tư chế biến, xây dựng thương hiệu “Mắc ca Lê Anh Tuy Đức”. Đến nay, sản phẩm đã được công nhận đạt chuẩn OCOP 4 sao. Đây là một bước tiến trong hành trình đưa hạt mắc ca từ sản phẩm thu hoạch tại vườn thành sản phẩm có thương hiệu, tiêu chuẩn và giá trị gia tăng cao hơn. HTX đồng thời tiếp tục định hướng mở rộng khu ươm giống, hoàn thiện khu chế biến và nghiên cứu phát triển thêm sản phẩm dầu mắc ca.
Với chị Dung, chế biến không có nghĩa mọi hộ dân đều phải đầu tư máy móc hay tự làm sản phẩm riêng. Điều quan trọng là người trồng biết sản phẩm của mình sẽ đi đâu, thị trường cần chất lượng như thế nào để điều chỉnh ngay từ khâu sản xuất. Khi người trồng, HTX và đơn vị tiêu thụ được kết nối, giá trị của hạt mắc ca không chỉ nằm ở năng suất ngoài vườn mà còn được tạo thêm qua thu mua, sơ chế, chế biến và thị trường.
Trên vùng đất từng cưu mang mình
Những năm đầu đưa hai con đến Quảng Trực, khi chưa có đất sản xuất, chính bà con địa phương đã cho chị Dung mượn đất trồng mì, trồng khoai và giúp ba mẹ con vượt qua giai đoạn khó khăn. Gần hai mươi năm sau, khi cuộc sống đã ổn định hơn, chị lại cùng những người dân nơi đây gây dựng sinh kế trên chính vùng đất từng cưu mang mình.
Thông qua HTX, chị cùng các thành viên kết nối người dân tham gia sản xuất, tiếp cận kỹ thuật và tiêu thụ nông sản, trong đó có các hộ đồng bào dân tộc thiểu số và hộ còn khó khăn. Việc 15 trong số 22 lao động hiện làm việc tại HTX là người dân tộc thiểu số, cùng những trường hợp như gia đình chị Thị Nhiên từng bước ổn định cuộc sống sau khi thoát nghèo, cho thấy giá trị của liên kết không chỉ dừng ở sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.
Ngoài sản xuất, HTX đã vận động nguồn lực hỗ trợ 40 cột đèn năng lượng mặt trời, trị giá khoảng 48 triệu đồng để thắp sáng khu vực vùng biên; đồng thời kết nối hỗ trợ người dân, học sinh khi gặp khó khăn do thiên tai. Với chị Dung, đó cũng là cách chia sẻ lại với nơi từng giúp ba mẹ con chị trong những ngày đầu lập nghiệp.
Nhìn lại chặng đường ấy, 120 cây mắc ca được hỗ trợ năm 2012 chỉ là điểm khởi đầu. Từ cơ hội ban đầu, chị Dung đã đi tiếp bằng cách của mình: Làm chưa được thì tìm nguyên nhân, chưa biết thì học thêm, một hộ làm riêng lẻ gặp khó thì liên kết với những hộ khác. Từ người từng được hỗ trợ để vượt qua khó khăn, hôm nay chị cùng các thành viên HTX đang tạo thêm sinh kế, việc làm và đầu ra cho nông sản trên chính vùng đất từng cưu mang mình.
Nguyễn Thắm - Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lâm Đồng