Sau mỗi “mùa vàng” bội thu, trên các rẫy cà phê, vườn sầu riêng, thửa rau hay cánh đồng lúa của Lâm Đồng vẫn còn lại một hình ảnh quen thuộc nhưng ít được chú ý: Những vỏ chai, bao bì thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) bị vứt rải rác nơi góc rẫy, gốc cây, xen trong cỏ hoặc trôi theo dòng nước.
Đây không phải là rác thải thông thường mà là chất thải nguy hại chứa dư lượng hóa chất. Theo thời gian, chúng thẩm thấu vào đất, lan theo mạch nước ngầm, tích tụ trong hệ sinh thái canh tác, âm thầm làm suy giảm chất lượng đất và tiềm ẩn nguy cơ tồn dư trong nông sản.
Bao bì, vỏ chai thuốc BVTV vứt ngổn ngang tại góc vườn
Áp lực môi trường từ chính tăng trưởng nông nghiệp
Với hơn 880.000 ha đất canh tác và diện tích gieo trồng hàng năm vượt 01 triệu ha, kéo theo lượng vật tư và bao bì thuốc BVTV thải bỏ lớn. Mỗi năm, toàn tỉnh phát sinh hàng triệu đơn vị bao bì, tương đương hàng chục tấn chất thải nguy hại cần xử lý. Nếu không kiểm soát, chúng sẽ tích tụ thành “khoản nợ sinh thái” trong đất và nước, trực tiếp làm suy giảm chất lượng đất bazan - nền tảng của nông nghiệp địa phương.
Những bất cập trong thu gom và xử lý
Việc thu gom bao bì thuốc BVTV sau sử dụng hiện vẫn còn nhiều hạn chế: Chủ yếu mang tính tự phát, thiếu điểm tập kết đạt chuẩn và chưa hình thành quy trình xử lý khép kín. Nhiều nơi vẫn xảy ra tình trạng “thu gom rồi để đó”, chưa xử lý triệt để.
Nguyên nhân không chỉ từ thói quen canh tác mà còn do thiếu cơ chế ràng buộc trách nhiệm trong toàn chuỗi. Trong khi chi phí xử lý có thể lên tới khoảng 30 triệu đồng/tấn, vượt khả năng của nhiều địa phương thì sự tham gia của doanh nghiệp vẫn còn hạn chế.
EPR - thiết lập lại trách nhiệm trong toàn chuỗi
Cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) theo Nghị định 110/2026/NĐ-CP được xem là bước điều chỉnh quan trọng trong quản lý chất thải nông nghiệp. Lần đầu tiên, trách nhiệm xử lý bao bì thuốc BVTV sau sử dụng được đặt trở lại đúng vị trí thuộc về doanh nghiệp sản xuất và nhập khẩu.
Theo đó, doanh nghiệp phải đóng góp tài chính cho việc thu gom, xử lý bao bì sau sử dụng. Nguồn kinh phí này được tập trung về Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam và phân bổ trở lại cho các địa phương để triển khai hệ thống thu gom, xử lý chất thải. Nói đơn giản, các doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu và kinh doanh thuốc BVTV phải có trách nhiệm thu hồi và xử lý phần bao bì sau khi người dân sử dụng, thay vì để nông dân và địa phương tự xoay xở như hiện nay.
Để tiếp cận nguồn lực này, các địa phương cần chủ động xây dựng báo cáo nhu cầu hỗ trợ và gửi trước ngày 25/6 hàng năm. Đây là điều kiện quan trọng để biến chính sách thành nguồn lực cụ thể phục vụ thực tế.
Đưa chính sách ra đồng ruộng
Hiệu quả của chính sách chỉ thực sự rõ khi được triển khai bằng những hành động cụ thể tại đồng ruộng. Giải quyết rác thải nông nghiệp không thể dừng ở một khâu riêng lẻ mà đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của toàn bộ các tác nhân trong chuỗi sản xuất.
Đối với người nông dân: Là chủ thể sản xuất và là mắt xích trung tâm mang tính quyết định của toàn bộ quy trình. Thay vì thói quen tiện tay vứt vỏ bao bì thuốc BVTV trên rẫy hay gom lại đốt bỏ như thực tế hiện nay, bà con cần thực hiện đúng quy trình: Ngay sau khi sử dụng, bao bì thuốc BVTV cần được rửa 3 lần; nước rửa phải thu hồi vào bình phun chứ không xả ra môi trường. Sau đó, bao bì cần được đục thủng để ngăn tái sử dụng và tập kết về điểm thu gom quy định ven rẫy. Đồng thời, việc áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), ưu tiên thuốc sinh học và sử dụng đúng liều lượng sẽ giúp giảm phát sinh chất thải ngay từ đầu. Quan trọng hơn, việc súc rửa và thu gom đúng cách chính là hành động trực tiếp bảo vệ đất đai, nguồn nước và sức khỏe của chính gia đình mình.
Đối với cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành: Giữ vai trò định hướng, kiện toàn bộ máy và điều phối việc triển khai cơ chế EPR trong nông nghiệp từ trung ương đến địa phương. Ở tầm vĩ mô, cơ quan cấp Bộ thực hiện việc phê duyệt, công khai phương án phân bổ kinh phí hỗ trợ theo quy định, làm cơ sở để chuyển nguồn lực về địa phương. Về lâu dài, quản lý nhà nước hướng tới hoàn thiện tổ chức theo hướng chuyên trách, nâng cao năng lực điều phối hệ thống EPR gắn với kinh tế tuần hoàn. Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng các đơn vị liên quan định kỳ kiểm tra, giám sát về hoạt động kinh doanh thuốc BVTV tránh tình trạng hàng kém chất lượng, hàng không trong danh mục đến tay người tiêu dùng.
Đối với hệ thống khuyến nông: Giữ vai trò cầu nối quan trọng trong việc chuyển hóa quy định thành hành động cụ thể. Cán bộ khuyến nông không chỉ dừng ở công tác tuyên truyền mà cần trực tiếp hướng dẫn nông dân thực hành đúng trong từng khâu sử dụng và xử lý thuốc BVTV. Thông qua việc xây dựng mô hình thực hành, lực lượng khuyến nông sẽ giúp từng bước thay đổi thói quen canh tác của người dân theo hướng an toàn, bền vững.
Đối với chính quyền địa phương: Cần rà soát, thống kê đầy đủ lượng bao bì thuốc BVTV phát sinh và bố trí các điểm thu gom, bể chứa tại vùng sản xuất sao cho thuận tiện, dễ tiếp cận nhất cho bà con. Đặc biệt, chính quyền cần chủ động xây dựng và gửi đề xuất kinh phí EPR đúng thời hạn để có nguồn lực triển khai các hoạt động này.
Đối với doanh nghiệp: Các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh vật tư nông nghiệp phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm thu hồi và xử lý theo cơ chế EPR. Bên cạnh việc đóng góp tài chính, doanh nghiệp cần tham gia trực tiếp vào hệ thống thu hồi thông qua mạng lưới đại lý, tạo điều kiện thuận lợi để người dân có thể gửi lại bao bì sau sử dụng.
Khi các mắt xích này được vận hành đồng bộ và liên kết chặt chẽ, một hệ thống trách nhiệm khép kín sẽ được hình thành. Những việc làm nhỏ nhưng đúng cách chính là nền tảng để chấm dứt “khoản nợ sinh thái”, bảo vệ sinh kế lâu dài cho sản xuất nông nghiệp.
Không thể trì hoãn
Rác thải nông nghiệp không biến mất, mà quay trở lại đất, nước và chính con người. Chính vì vậy, việc thực hiện cơ chế EPR nhằm thiết lập lại trách nhiệm trong toàn chuỗi sản xuất không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu.
Trong bối cảnh đó, Lâm Đồng đứng trước một lựa chọn rõ ràng: Tiếp tục tăng trưởng bằng mọi giá hay chuyển sang mô hình phát triển bền vững, có trách nhiệm với môi trường.
Và sự chuyển đổi ấy không bắt đầu từ những điều xa vời, mà từ những hành động rất cụ thể ngay trên đồng ruộng. Mỗi bao bì thuốc BVTV được thu gom, xử lý đúng cách hôm nay không chỉ góp phần giảm ô nhiễm, mà còn là bước thiết thực để bảo vệ đất đai, nguồn nước và tương lai sản xuất lâu dài của chính người nông dân.
Hán Quỳnh Châu - Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lâm Đồng