Sầu riêng là cây ăn quả chủ lực có giá trị kinh tế cao của tỉnh Lâm Đồng, góp phần chuyển dịch cơ cấu cây trồng, nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển nông nghiệp. Hiện toàn tỉnh có 44.283,47 ha sầu riêng, trong đó diện tích thời kỳ kinh doanh đạt 22.850,8 ha, chiếm 51,6% tổng diện tích. Tổng sản lượng năm 2025 đạt khoảng 284.287,3 tấn, năng suất bình quân đạt 12,6 tấn/ha.
Trong những năm gần đây, cùng với nhu cầu ngày càng tăng của thị trường trong nước và xuất khẩu, đặc biệt sau khi sầu riêng Việt Nam được xuất khẩu chính ngạch sang thị trường Trung Quốc, ngành hàng sầu riêng trên địa bàn tỉnh đã có bước phát triển vô cùng mạnh mẽ, trở thành một trong những ngành hàng mũi nhọn có tiềm năng tăng trưởng lớn. Tuy nhiên, cùng những thuận lợi, thực tiễn sản xuất sầu riêng đang đối mặt với nhiều áp lực. Sự phát triển nóng của diện tích canh tác, cùng với việc lạm dụng các loại vật tư nông nghiệp đã và đang kéo theo những hệ lụy về môi trường đất và an toàn nông sản. Một trong những thách thức kỹ thuật và tiêu chuẩn xuất khẩu mà bên nhập khẩu quan tâm là rệp sáp, mã số vùng trồng thì tình trạng nhiễm Cadimi (Cd) - một kim loại nặng độc hại vượt mức cho phép trên cây sầu riêng đang được báo động đỏ hiện nay. Việc ô nhiễm Cd trong đất đã trở thành vấn đề môi trường nghiêm trọng trên toàn cầu, Cd được xếp là một trong những kim loại nặng di động nhất trong môi trường.
Cán bộ Khuyến nông hướng dẫn nông dân cách chăm sóc cây sầu riêng tại xã Cát Tiên 2
Cadimi (Cd) là gì, tác hại đến sầu riêng và con người
Cadimi là một kim loại nặng chuyển tiếp, có ký hiệu hóa học là Cd. Trong tự nhiên, Cd thường tồn tại trong các mỏ quặng kẽm, chì hoặc đồng. Đối với thực vật và con người, Cd không phải là nguyên tố dinh dưỡng thiết yếu mà ngược lại, là một chất độc có tính tích lũy sinh học cao.
Cd tích lũy lâu ngày trong cơ thể người qua đường ăn uống sẽ gây tổn thương thận nghiêm trọng (suy thận), loãng xương và là tác nhân gây ung thư. Vì thế, các thị trường nhập khẩu lớn như Trung Quốc, Nhật Bản và EU kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt hàm lượng kim loại nặng. Chỉ cần một lô hàng bị phát hiện nhiễm Cd vượt mức giới hạn cho phép (thường theo chuẩn CODEX là dưới 0.05 mg/kg đến 0.1 mg/kg tùy loại nông sản), toàn bộ vùng trồng hoặc doanh nghiệp có thể bị cấm xuất khẩu, gây thiệt hại hàng tỷ đồng.
Mặc dù sầu riêng là loại cây có khả năng chống chịu khá tốt, nhưng khi hàm lượng Cd trong đất vượt quá ngưỡng chịu đựng, cây sẽ gặp các phản ứng tiêu cực như: Cd phá hủy các tế bào lông hút của rễ, làm giảm khả năng hấp thu nước và các chất dinh dưỡng thiết yếu như Kali (K), Canxi (Ca) và Magiê (Mg). Giảm hiệu suất quang hợp và suy giảm chất lượng, trái sầu riêng nhiễm Cd thường có cơm không đều, dễ bị sượng và giảm mùi vị đặc trưng.
Thực trạng, nguyên nhân nhiễm Cd trên sầu riêng tại Lâm Đồng
Qua các đợt khảo sát và kiểm nghiệm định kỳ của các cơ quan chức năng, xu hướng tích lũy Cd trong đất và mô thực vật (lá, quả) sầu riêng đang có dấu hiệu gia tăng ở các vùng canh tác lâu năm. Tình trạng này không xảy ra đồng loạt mà xuất hiện cục bộ ở các nhà vườn có thói quen canh tác thâm canh quá mức, sử dụng phân bón vô cơ liên tục trong nhiều năm mà không bổ sung hữu cơ hoặc cải tạo đất đúng cách.
Vấn đề Cd xuất hiện trong sầu riêng tại Lâm Đồng xuất phát từ sự kết hợp giữa yếu tố tự nhiên (thổ nhưỡng) và yếu tố nhân tạo (con người). Đây là các nguyên nhân chính và trực tiếp nhất dẫn đến hàm lượng Cd tăng cao trong đất. Vì thế, người trồng sầu riêng cần chú ý:
Sử dụng phân lân, phân bón lá và chất kích thích không rõ nguồn gốc, kém chất lượng: Cd là tạp chất tự nhiên luôn đi kèm trong quặng đá phốt phát (apatite) dùng để sản xuất phân lân. Khi nông dân bón một lượng lớn phân lân bừa bãi để kích rễ, làm bông, vô tình tích tụ một lượng Cd khổng lồ vào đất. Nhiều loại phân bón vi lượng giá rẻ, kém chất lượng hoặc các loại chất kích thích tăng trưởng trôi nổi trên thị trường chứa hàm lượng kim loại nặng rất cao.
Thuốc bảo vệ thực vật (BVTV): Việc phun thuốc trừ sâu, trừ bệnh liên tục với tần suất dày đặc khiến các hợp chất chứa kim loại nặng lắng đọng trên bề mặt lá và thấm xuống mô đất xung quanh gốc cây.
Nguồn nước: Một số vùng trồng sầu riêng nằm gần khu vực dòng chảy nhận chất thải sinh hoạt hoặc chất thải từ các hoạt động đào bới, khai thác khoáng sản nhỏ lẻ, khiến nguồn nước tưới bị nhiễm một lượng nhỏ Cd.
Sử dụng phân chuồng chưa ủ hoai: Việc sử dụng phân gà, phân bò tươi thu gom từ các trang trại chăn nuôi công nghiệp (nơi thức ăn chăn nuôi thường được bổ sung vi lượng chứa tạp chất kim loại nặng) cũng là con đường gián tiếp đưa Cd vào vườn sầu riêng.
Biện pháp khắc phục và quản lý tình trạng nhiễm Cd
Mục tiêu cốt lõi là cố định Cd, không cho nó hòa tan để rễ cây có thể hấp thụ bằng cách nâng cao và ổn định pH đất: Định kỳ bón vôi bột (CaCO3) hoặc vôi ngậm nước (Ca(OH)2), hoặc tốt nhất là sử dụng bột đá Dolomite. Đảm bảo duy trì pH đất trong vườn sầu riêng ở mức lý tưởng từ 6.0 đến 6.5. Khi pH > 6.0, khả năng hòa tan của Cd giảm đi đáng kể, giúp hạn chế tới 70% lượng Cd cây hấp thụ. Bên cạnh đó kết hợp trồng cây bạc hà trong vườn sầu riêng, đây là một giải pháp sinh học tự nhiên giúp cô lập và làm giảm sự hấp thu kim loại nặng (Cd) ở rễ sầu riêng.
Chuyển dịch sang hướng hữu cơ sinh học: Giảm tối thiểu lượng phân bón hóa học, thay vào đó, áp dụng các dòng phân bón hữu cơ vi sinh, phân hữu cơ khoáng để cung cấp dinh dưỡng bền vững cho cây. Việc bón phân chuồng được ủ hoai kỹ bằng nấm Trichoderma hoặc chất hữu cơ cao cấp (Humic, Fulvic) có khả năng tạo phức bền (chelate hóa) với kim loại nặng. Các hạt keo hữu cơ này sẽ "bẫy" và giữ chặt ion Cd khiến chúng bị bất hoạt trong đất. Tuyệt đối không mua các loại phân bón gốc lân (Super lân, Lân nung chảy) mập mờ về nguồn gốc hoặc có giá thành rẻ bất thường. Ưu tiên chọn sản phẩm từ các nhà sản xuất uy tín, có cam kết hoặc chứng nhận hàm lượng tạp chất kim loại nặng nằm trong ngưỡng an toàn.
Áp dụng nguyên tắc "4 đúng" trong sử dụng thuốc BVTV: Hạn chế tối đa việc lạm dụng thuốc hóa học, tăng cường sử dụng các chế phẩm sinh học bảo vệ thực vật để giảm áp lực tích lũy hóa chất độc hại xuống nền đất.
Kiểm tra, quản lý chất lượng đất và nước tưới: Đối với các vùng trồng có nguy cơ ô nhiễm hoặc phát hiện hàm lượng Cd trong quả vượt ngưỡng cho phép, cần lấy mẫu đất, nước tưới và quả sầu riêng để phân tích tại các phòng thử nghiệm hoặc đơn vị có đủ năng lực. Kết quả phân tích là cơ sở để xác định nguyên nhân và áp dụng các biện pháp quản lý phù hợp như điều chỉnh nguồn vật tư đầu vào, cải tạo đất và quản lý nguồn nước tưới. Đối với các vườn gần sông, suối, kênh, rạch hoặc khu vực có nguy cơ ô nhiễm, cần định kỳ kiểm tra chất lượng nước tưới trước khi đưa vào sử dụng. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống thoát nước, tránh để vườn bị ngập úng kéo dài nhằm bảo vệ bộ rễ và duy trì điều kiện sinh trưởng thuận lợi. Ngoài ra, cần duy trì độ pH đất ở mức phù hợp (khoảng 5,5 - 6,5 đối với cây sầu riêng), vì đất chua làm tăng tính linh động của Cd, từ đó làm gia tăng khả năng cây hấp thu kim loại này.
Xây dựng bản đồ cảnh báo rủi ro kim loại nặng và siết chặt quản lý vật tư đầu vào: Cơ quan quản lý nông nghiệp tỉnh Lâm Đồng cần triển khai lấy mẫu đất diện rộng tại các vùng trồng trọng điểm để đưa ra bản đồ cảnh báo, giúp người dân biết chính xác thực trạng đất của mình. Tăng cường thanh tra, kiểm tra chất lượng các đại lý phân bón, thuốc BVTV trên địa bàn, xử phạt nghiêm các đơn vị phân phối sản phẩm chứa tạp chất kim loại nặng vượt ngưỡng.
Nhân rộng mô hình VietGAP, GlobalGAP và Hữu cơ: Khuyến khích các Hợp tác xã liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp, thực hiện nghiêm túc quy trình nhật ký canh tác để sản phẩm sầu riêng khi thu hoạch có đầy đủ chứng nhận truy xuất nguồn gốc rõ ràng, tự tin vượt qua mọi hàng rào kỹ thuật của các thị trường khó tính.
Để sầu riêng Lâm Đồng khẳng định vị thế vững chắc trên bản đồ xuất khẩu thế giới, việc giải quyết bài toán Cd không thể chỉ dừng lại ở nỗ lực đơn lẻ của từng hộ nông dân mà cần có sự chung tay của toàn ngành. Việc kiểm soát hàm lượng Cd trên cây sầu riêng tại Lâm Đồng là một chiến dịch dài hạn đòi hỏi sự kiên trì và thay đổi tư duy triệt để từ phía người nông dân. Bằng cách thực hiện tốt việc quản lý pH đất, ngưng lạm dụng hóa chất độc hại và đưa các giải pháp sinh học hữu cơ vào nhà vườn, việc kiểm soát tốt nguồn phát sinh Cd và áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật sẽ góp phần hạn chế nguy cơ tích lũy Cd trong đất và sản phẩm, hướng tới sản xuất sầu riêng an toàn, bền vững. Điều này không chỉ bảo vệ sức khỏe cho người tiêu dùng, bảo vệ môi trường sinh thái đất của tỉnh nhà mà là yếu tố quan trọng góp phần đáp ứng yêu cầu của thị trường và nâng cao giá trị, khả năng xuất khẩu bền vững của ngành hàng sầu riêng./.
Phạm Thanh Sơn - Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lâm Đồng