Những năm gần đây, cùng với việc mở rộng diện tích và nâng cao chất lượng sản xuất nông nghiệp, nhiều nông dân tỉnh Lâm Đồng đã thay đổi tư duy canh tác, chuyển từ việc sử dụng thuốc diệt cỏ sang các biện pháp quản lý cỏ dại thân thiện với môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây được xem là một bước chuyển quan trọng nhằm hướng tới nền nông nghiệp bền vững, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế.

Tổng diện tích gieo trồng của tỉnh đạt khoảng 1.048.663 ha, gồm 425.790 ha cây hàng năm và 622.873 ha cây lâu năm. Trong số này, gần 150.000 ha đã được chứng nhận sản xuất bền vững, tạo nền tảng quan trọng cho việc nâng cao chất lượng nông sản, đáp ứng nhu cầu trong nước và mở rộng xuất khẩu.

Để đạt được kết quả này, bên cạnh chính sách hỗ trợ, sự thay đổi trong phương thức sản xuất của người dân đóng vai trò quan trọng. Một trong những chuyển biến rõ nét là giảm dần và tiến tới loại bỏ thuốc diệt cỏ, thay bằng các biện pháp quản lý cỏ dại khoa học. Thực tế cho thấy, nếu xét về chi phí và công lao động, việc sử dụng thuốc diệt cỏ vẫn là giải pháp nhanh và đỡ tốn công. Với 01 ha đất, phun thuốc chỉ cần khoảng 01 công lao động, chi phí khoảng 800.000 đồng, định kỳ khoảng 3 tháng/lần. Trong khi đó, phát cỏ cần 5-6 công lao động/ha, chi phí nhiên liệu khoảng 01 triệu đồng/ha, định kỳ 01-1,5 tháng/lần. Tuy nhiên, hiện nay nhiều nông dân vẫn lựa chọn phương pháp phát cỏ bởi những lợi ích lâu dài đối với đất đai, cây trồng và môi trường.

Tại thôn 9, xã Đức An, ông Lưu Như Bính đã áp dụng cách để cỏ phát triển tự nhiên trong vườn nhiều năm nay. Ông chia sẻ: Cỏ không hẳn là có hại, để cỏ tự nhiên giúp giữ ẩm đất, hạn chế xói mòn, cải thiện cấu trúc và giúp đất tơi xốp hơn nên cây phát triển ổn định. Từ khi áp dụng phương pháp này giảm được lượng phân bón hóa học, vào mùa khô vườn vẫn giữ ẩm tốt nên tiết kiệm chi phí tưới và cây trồng phát triển khỏe hơn.

Trước đây, thuốc diệt cỏ được sử dụng phổ biến do hiệu quả nhanh và chi phí thấp. Theo thống kê của Tổng hội Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, giai đoạn 2015 - 2020, mỗi năm nước ta chi từ 500 - 700 triệu USD để nhập khẩu hóa chất bảo vệ thực vật, trong đó 48% là thuốc diệt cỏ, tương đương khoảng 19.000 tấn/năm. Việc sử dụng kéo dài làm gia tăng tồn dư hóa chất trong đất, nước và nông sản, ảnh hưởng đến môi trường và sức khỏe người sản xuất.

Trước thực trạng đó, ngành Nông nghiệp khuyến cáo nông dân chuyển sang các biện pháp quản lý cỏ dại thân thiện với môi trường bằng các biện pháp như: Cắt cỏ định kỳ 30 - 45 ngày/lần, giữ lại lớp thảm cỏ thấp để che phủ đất; che phủ gốc bằng cỏ khô, rơm rạ hoặc các vật liệu hữu cơ nhằm giữ ẩm và hạn chế cỏ mọc lại; trồng xen các cây che phủ như lạc dại, cây họ đậu vừa giúp hạn chế cỏ vừa cải tạo đất; đồng thời làm cỏ thủ công hoặc cơ giới kết hợp, tránh làm sạch hoàn toàn để ngăn xói mòn.

Gia đình ông Hoàng Văn Phú (thôn 8, xã Nhân Cơ) là một điển hình. Trên diện tích sầu riêng hơn 10 năm tuổi, ông đã loại bỏ hoàn toàn thuốc diệt cỏ, thay bằng cắt cỏ định kỳ và trồng xen. Dù chi phí đầu tư tăng khoảng 1,5 - 2 lần, nhưng nền đất luôn tơi xốp, giữ ẩm tốt trong điều kiện thời tiết nắng nóng, khắc nghiệt như hiện nay, từ đó giúp cây trồng sinh trưởng ổn định. Đặc biệt, sản xuất theo hướng an toàn giúp vườn đủ điều kiện cấp mã số vùng trồng, thuận lợi cho xuất khẩu chính ngạch sang thị trường Trung Quốc.

Hiện nay, nông sản Lâm Đồng đã xuất khẩu đến 56 quốc gia và vùng lãnh thổ. Các mặt hàng chủ lực gồm rau, hoa, cà phê, sầu riêng, hồ tiêu và chè. Thị trường truyền thống gồm Đông Bắc Á, Liên minh châu Âu (EU), Bắc Mỹ và các nước tham gia các hiệp định thương mại tự do như CPTPP, EVFTA, RCEP.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng, toàn tỉnh có gần 150.000 ha cây trồng được chứng nhận sản xuất bền vững; trong đó 23.500 ha đạt tiêu chuẩn GAP và tương đương, 4.000 ha sản xuất hữu cơ, 122.000 ha (chủ yếu cà phê) đạt các chứng nhận RA và 4C. Đồng thời, tỉnh đã cấp gần 950 mã số vùng trồng xuất khẩu với diện tích gần 40.000 ha, chủ yếu là sầu riêng, chanh dây và thanh long. Những chứng nhận này vừa nâng cao giá trị nông sản, vừa mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế và góp phần tăng thu nhập cho nông dân. Để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế, việc kiểm soát tồn dư hóa chất, đặc biệt là từ thuốc diệt cỏ, được chú trọng. Trong bối cảnh nông nghiệp ngày càng hướng tới an toàn, bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu, quản lý cỏ dại theo hướng sinh thái được xem là giải pháp quan trọng.

Việc thay đổi thói quen sử dụng thuốc diệt cỏ sang quản lý cỏ dại khoa học có thể cần thời gian, nhưng với kết quả tích cực từ thực tiễn, đây là hướng đi tất yếu. Để nhân rộng mô hình, hàng năm Trung tâm Khuyến nông tỉnh đẩy mạnh tuyên truyền, tập huấn kỹ thuật cho nông dân, đồng thời xây dựng và nhân rộng các mô hình quản lý cỏ dại hiệu quả, góp phần xây dựng nền nông nghiệp Lâm Đồng phát triển bền vững, an toàn và nâng cao giá trị nông sản trên thị trường trong nước và quốc tế.

Nguyễn Thị Thảo - Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lâm Đồng