Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn Quốc gia, năm 2026 được dự báo là năm có diễn biến thời tiết phức tạp, tiềm ẩn nhiều hiện tượng cực đoan. Đối với khu vực Tây Nguyên nói chung và Lâm Đồng nói riêng, nắng nóng có xu hướng xuất hiện sớm hơn, cường độ gay gắt và kéo dài hơn so với trung bình nhiều năm, đồng thời lượng mưa phân bố không đều dẫn đến nguy cơ khô hạn, thiếu nước cục bộ từ tháng 4 đến tháng 6/2026.

Thực tế sản xuất cho thấy, bước vào giai đoạn cao điểm mùa khô, nhiều diện tích cây trồng chủ lực như cà phê, sầu riêng, hồ tiêu, bơ, thanh long, chanh dây… đã bắt đầu chịu tác động rõ rệt với các hiện tượng héo tạm thời, cháy lá, cây sinh trưởng kém, rụng hoa, quả non và trước nguy cơ bị thiệt hại nặng nề. Khô nóng cũng là điều kiện lý tưởng để các đối tượng dịch hại như nhện đỏ, bọ trĩ, rầy xanh và rệp sáp bùng phát mạnh, tấn công từ cả bên trong lẫn bên ngoài, khiến cây suy kiệt, mất khả năng phục hồi, thậm chí chết hàng loạt. Nếu không có biện pháp chăm sóc kịp thời và phù hợp, cây trồng rất dễ rơi vào trạng thái “stress hạn”, suy giảm sinh trưởng, khó phục hồi và ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, chất lượng nông sản.

Trước bối cảnh thời tiết ngày càng khắc nghiệt, việc chủ động áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật là yếu tố then chốt giúp cây trồng vượt qua giai đoạn khô hạn, duy trì sức sống và ổn định sản xuất.

Giải pháp chăm sóc cây trồng trong điều kiện nắng nóng, khô hạn

Thứ nhất, quản lý nguồn nước tưới khoa học và tiết kiệm: Nước là yếu tố sống còn, cần được ưu tiên tập trung cho các vườn đang nuôi quả non hoặc cây mới trồng. Khuyến khích áp dụng các phương pháp tưới tiên tiến như nhỏ giọt hoặc phun mưa tại gốc để đưa nước trực tiếp đến vùng rễ, giúp giảm thất thoát do bay hơi và tiết kiệm từ 40-60% lượng nước so với tưới tràn truyền thống. Nên tưới vào lúc sáng sớm hoặc chiều mát, duy trì độ ẩm đất ổn định ở mức 60-70%, tuyệt đối tránh tình trạng để đất khô kiệt rồi mới tưới đẫm gây sốc sinh lý, nứt thân hoặc rụng quả hàng loạt. Khi có các đợt nắng nóng cực đoan, có thể áp dụng tưới phun nhẹ lên tán lá để hạ nhiệt độ. 

Thứ hai, chú trọng nền tảng dinh dưỡng hữu cơ và bón phân cân đối: Đây là giải pháp cốt lõi để tăng sức đề kháng cho cây từ bên trong. Trong điều kiện khô hạn, cần đặc biệt tăng cường sử dụng phân hữu cơ, hữu cơ vi sinh nhằm cải thiện cấu trúc đất, giúp đất tơi xốp, từ đó nâng cao khả năng giữ nước (giữ ẩm) và thúc đẩy hoạt động của hệ vi sinh vật có lợi.

Việc kết hợp phân hữu cơ hoai mục với các chế phẩm sinh học (như nấm đối kháng Trichoderma) sẽ tạo ra “hệ thống miễn dịch” tự nhiên, bảo vệ bộ rễ khỏi các tác nhân nấm bệnh gây thối rễ khi cây bị suy yếu do stress nhiệt. Bên cạnh đó, cần kiểm soát chặt chẽ việc bón phân đạm để tránh kích thích cây ra lá non làm tăng nhu cầu tiêu thụ nước. Thay vào đó, tăng cường bón Kali, Lân và các nguyên tố trung - vi lượng (Canxi, Magie, Silic, Bo) giúp làm dày lá, cứng cây, giảm thoát hơi nước và tăng sức chịu hạn. Có thể linh hoạt sử dụng thêm phân bón lá chứa axit amin hoặc chất điều hòa sinh trưởng để giúp cây giảm stress sinh lý và phục hồi nhanh chóng.

Thứ ba, duy trì thảm thực vật và che phủ giữ ẩm (tủ gốc) cho đất: Đây là biện pháp đặc biệt quan trọng để điều hòa vi khí hậu vườn cây trong mùa khô. Trước hết, tuyệt đối không làm sạch cỏ hoàn toàn mà chỉ cắt thấp để duy trì một “lớp đệm xanh” hay thảm thực vật tự nhiên trên mặt đất. Lớp thảm cỏ này có tác dụng cực kỳ lớn trong việc giảm bức xạ nhiệt phản xạ từ mặt đất lên tán lá, từ đó hạn chế hiện tượng cháy lá và rụng chùm hoa, quả.

Mô hình ứng dụng công nghệ tưới phun mưa tại gốc thích ứng biến đổi khí hậu trên cây Sầu riêng tại xã Quảng Tín

Đặc biệt, tận dụng tối đa các vật liệu hữu cơ, phụ phẩm nông nghiệp sẵn có (như rơm rạ, cỏ khô, xác bã thực vật, vỏ cà phê...) để che phủ quanh gốc. Lớp phủ hữu cơ này đóng vai trò như một màng cách nhiệt, giúp giảm thiểu tối đa sự bốc thoát hơi nước, hạ và ổn định nhiệt độ đất, đồng thời duy trì độ ẩm thường xuyên để tạo môi trường thuận lợi nhất cho bộ rễ cám phát triển trong những ngày nắng nóng gay gắt. Trong quá trình thực hiện tủ gốc, lưu ý rải lớp phủ với độ dày vừa phải từ 10-20 cm và bắt buộc phải cách cổ rễ từ 15-20 cm. Việc để khoảng trống thông thoáng ở cổ rễ sẽ giúp ngăn ngừa nấm bệnh sinh sôi và tấn công vùng rễ khi độ ẩm cục bộ tăng cao.

Thứ tư, cắt tỉa cành hợp lý để tiết giảm tiêu hao nước: Chủ động cắt tỉa cành, tạo tán thông thoáng, loại bỏ ngay các cành vô hiệu và chồi vượt nhằm giảm diện tích thoát hơi nước, tập trung dinh dưỡng nuôi các bộ phận quan trọng của cây. Đặc biệt, đối với những cây đang mang quá nhiều quả, cần tỉa bớt quả để tránh tình trạng cây bị suy kiệt trong điều kiện thiếu nước kéo dài.

Thứ năm, tăng cường phòng trừ dịch hại tổng hợp: Trong điều kiện khô nóng, cây trồng bị suy yếu sẽ rất dễ bị các đối tượng chích hút tấn công. Do đó, người dân cần thường xuyên thăm vườn, phát hiện và xử lý sớm các đối tượng dịch hại thường bùng phát mạnh trong mùa khô như nhện đỏ, bọ trĩ, rầy xanh, rệp sáp, mọt đục cành. Khi xử lý, nên ưu tiên sử dụng các chế phẩm sinh học, thuốc bảo vệ thực vật có nguồn gốc sinh học và thực hiện phun vào thời điểm mát mẻ trong ngày (sáng sớm hoặc chiều mát) để nâng cao hiệu quả phòng trừ cũng như đảm bảo an toàn cho hệ sinh thái.

Về lâu dài, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, việc áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật, đặc biệt là củng cố nền tảng dinh dưỡng hữu cơ và bảo vệ thảm thực vật, không chỉ giúp cây trồng “vượt hạn” thành công mà còn cải tạo hệ sinh thái đất. Đây là hướng đi mang tính chiến lược, giúp ngành nông nghiệp Lâm Đồng thích ứng hiệu quả với thiên tai, đảm bảo phát triển bền vững và mang lại hiệu quả kinh tế cao cho người nông dân trong năm 2026 và những năm tiếp theo.

                               Nguyễn Thắm - Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lâm Đồng